OŚWIĘCIM. Członkowie Komendy Głównej ZWZ AK więzieni w KL Auschwitz

W 1995 roku z inicjatywy Światowego Związku Żołnierzy AK z Okręgu Śląskiego odsłonięto tablicę pamiątkową przy wejściu do bloku nr 15 na terenie Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, w którym mieści się wystawa, ?Walka i martyrologia narodu polskiego w latach 1939-1945?. Napis na tablicy brzmi: ?W hołdzie żołnierzom AK i ludziom niosącym pomoc więźniom. Towarzysze walki 1995?.

Minęło 67 lat od chwili, kiedy w dniu 14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przekształcił się w Armię Krajową, która miała rozbudowany konspiracyjny system i posiadała sprawnie działający aparat dowodzenia.

Komenda Główna Służby Zwycięstwu Polsce / Związku Walki Zbrojnej /Armii Krajowej w czasie wojny sukcesywnie rozrastała się, poczynając od kilkuosobowego zespołu w dniu 27 września 1939 roku, do 1195 oficerów, podchorążych i podoficerów w lutym 1944 roku. Do tej liczby należy dodać trudną do określenia ilość szeregowych żołnierzy, która zapewne wahała się w granicach 2000-3000. Zatem stan personalny KG ZWZ/AK wynosił około 3000-4000 ludzi.

Konspiracja i walka musiały pociągać straty w szeregach żołnierzy podziemia. Było to wkalkulowane w ryzyko przyjętej postawy wobec niemieckiego okupanta, tworząc stały element codzienności konspiracyjnej. Aresztowania wynikały z jednej strony ze sprawności zbrodniczego aparatu policyjnego przeciwnika, lecz również przyczynami aresztowań stawały się ludzka niefrasobliwość, brak wyobraźni oraz czasami nieprzestrzeganie podstawowych zasad konspiracyjnych.

Straty powodowała także eksterminacyjna polityka okupanta w stosunku do narodu polskiego. Można wskazać wiele przypadkowych aresztowań, zatrzymań w łapankach, a następnie egzekucji czy wywiezienia do obozów koncentracyjnych członków konspiracji, którzy nie zostali przez wroga nigdy zidentyfikowani.

W okresie od marca 1941 roku do lutego 1944 roku sama KG ZWZ/AK straciła w zabitych 457 i aresztowanych 1001 osób. Niewątpliwie słuszny jest pogląd, że straty KG ZWZ/AK mogły wynosić ponad 1500 żołnierzy, lecz dokładne ustalenia w tym względzie nie są możliwe.

Z tej liczby 38 prominentnych osób zostało osadzonych w KL Auschwitz, z tego 11 spośród nich tam zginęło, 2 po przeniesieniu do innego obozu, 3 w trakcie wojny, a 22 przeżyło (4 zbiegły, 4 zwolniono z obozu, po wojnie 2 osoby zamordowano podczas represji komunistycznych).

Z komend Obszarów i Okręgów, czyli drugiego szczebla dowodzenia, znalazło się w KL Auschwitz 51 osób, z tego w obozie oświęcimskim zginęło 26 osób, 5 w innych obozach, a 2 podczas wojny w innych okolicznościach. Niewątpliwie największe ilościowo straty poniosły Obszary: Lwowski (Okręgi: Lwów, Stanisławów i Tarnopol) i Krakowski (Okręgi: Kraków i Śląsk). Z tego drugiego terenu uwięziono w KL Auschwitz 20 osób, z których 16 zginęło.

Z dwóch najniższych poziomów konspiracyjnej struktury organizacyjnej ZWZ/AK, czyli komend Inspektoratów Rejonowych i Obwodów, osadzono w KL Auschwitz 99 osób. Z tej liczby 73 osoby zginęły.

W KL Auschwitz łącznie, z różnych szczebli dowodzenia, osadzono 188 członków kadry dowódczej ZWZ/AK. Z tej liczby 140 było oficerami służby stałej i rezerwy Wojska Polskiego, natomiast 48 nie posiadało przygotowania wojskowego.

Ustalenie pełnych strat wśród członków KG ZWZ/AK nie było możliwe w czasie trwania wojny, a także nie jest w pełni możliwe dzisiaj. Wykazy strat zamieszczane w meldunkach półrocznych dla Naczelnego Wodza i polskiego rządu emigracyjnego w Londynie były zawsze obwarowywane zastrzeżeniami, że przesłane dane są niepełne. Stwierdzenie to głównie dotyczyło terenu, ale z pewnością w jakiejś mierze można je odnieść również do Komendy Głównej ZWZ/AK.

Informacje pochodzą z pracy doktorskiej Jerzego Dębskiego, kustosza z Działu Naukowego Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, zatytułowanej ?Kadra dowódcza SZP/ZWZ/AK w KL Auschwitz-Birkenau w latach 1940-1945?, którą w tym roku zamierza wydać Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie.

 

*
Autor jest historykiem pracującym w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau.